Ana yönlendirme menüsünü atla Ana içeriği atla Site alt kısmını atla
Dede Korkut Dergisi Ana Sayfa

Araştırma Makalesi

39. Sayı

Sembolik Düzende Özne İnşası: Bir Yalanlamalı Masalın Lacanyen Psikanalizmi Bağlamında Tahlili

DOI
https://doi.org/10.25068/dedekorkut.477
Yayınlanmış
30.04.2026

Özet

Uydurma ya da gerçeğe aykırı söz olarak tanımlanan yalan, kastî bir eylemdir. İnsanoğlunun sonradan öğrendiği, çoklukla ihtiyaç olarak gerçekleştirdiği bu eylemin çeşitli sebepleri vardır. Güç sahibi olmak, kişi ya da olayları kontrol edebilmek, başkaları tarafından kabul görmek, gerçeği örtbas ederek çıkar sağlamak, kendini ya da başkalarını gerçeğin yıkıcılığından korumak, incitmekten kaçınmak ve saygınlık kaygısı gibi kişisel ve sosyal sebeplerle ilişkili olarak söylenen yalan, halk kültüründe eğlencenin bir parçası olarak işlev görmektedir. Yalanlamalı masallar bunun en karakteristik örneklerindendir. Yalan masalları, söz oyunlarıyla hayal gücünü sergileyen ve bunu geliştirmeye yönelik, hoş vakit geçirmeyi sağlayan yalan referanslı alegorik anlatılardır. Anlatım süresince sıralana gelen olaylar, dinleyenler için yalan-doğru sorgusu içinde gerçek ile hayal arasındaki çizgiyi zaman zaman silikleştirmektedir. Bu bağlamda evrensel türler ve temalardan biri olan yalanlamalı masallar, halk psikolojisi ya da kolektif bilince dair kaynak oluşturmakta, toplumsal bilinç dışı dinamiklerini sergilemektedir. İnsan ruhunu tahlile yönelik psikanalist çalışmaların seçtiği malzemelerden biri olan masallar üzerine bugüne dek farklı yöntemlerle çok sayıda çalışma ortaya konmuştur. Bunlardan biri Fransız psikanalist Jacques Lacan’a aittir. Lacan, Freud’un psikanaliz kuramını kendi bakış açısıyla geliştirerek psikolojiye önemli bir katkı sağlamıştır. Yapısalcı yaklaşımıyla Lacan’a göre dil; bilinç dışı süreçlerle bağıntılıdır ve bu süreçte insanlar, kendilerini dil aracılığıyla biçimlendirmektedir. Sembolik bir anlatı olarak masalın barındırdığı karakterleri, daha derin psikanalitik bir çözümlemeye olanak tanıyan Lacancı kuram, anlatıcının bilinçaltı dünyasını yansıtmaktadır. Bilinçli olarak anlatılan gerçek dışı olayların konu edildiği yalanlamalı masallar, Lacanyen psikanalizle gizil bilinçaltı anlamları, istekleri ve kimlik çatışmalarını çözümlemeyi mümkün kılmaktadır. Buradan hareketle çalışmada, Metel adlı yalanlamalı masal Lacanyen bakış açısıyla tahlil edilmiştir.

Referanslar

  1. Abalı, İ. (2016). Anadolu sahası ve Kırgız folklorunda yalanlamalar ve işlevleri. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 2(1), 1-12. https://doi.org/10.20322/lt.06691
  2. Albasan, I. (2023). İtalyan yazar Italo Svevo’nun Zeno’nun bilinci romanına psikanalitik bir yaklaşım. Folklor Akademi Dergisi, 6(3), 1293-1309.
  3. Alptekin, A. B. (1989). Yalanlamalı masallar. İçel Kültürü, (8), 7.
  4. Arslan, T. E. (2024). Yalanlamalı masalların uyumsuzluk kuramına göre incelenmesi: TÜMAK-I projesi örneği. TURAN Uluslararası Sosyal ve Beşerî Bilimler Dergisi, (6), 1-14.
  5. Artun, E. (2014). Ansiklopedik halkbilimi/halk edebiyatı sözlüğü. Karahan.
  6. Badiou, A. & Roudinesco, E. (2016). Dün bugün Jacques Lacan. (çev. Akın Terzi). Metis Yayınları.
  7. Başgöz, İ. (1986). Mizah destanlarımız. Folklor Yazıları içinde (ss. 285-290). Adam Yayınları.
  8. Bilik, M. Z., Yoğan, F., & Maraş, A. (2021). Orhan Pamuk’un “Yeni Hayat” adlı romanının Lacanyen psikanalitik kavramlarla incelenmesi. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 38(2), 308-323, https://doi.org/10.32600/huefd.829088
  9. Boratav, P. N. (2009). Zaman zaman içinde. İmge Kitabevi.
  10. Can, D. vd. (2022). Lacanyen psikanalizde eyleme dökme: bir vaka örneği. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi, 9(1), 259-278.
  11. Cerrahoğlu, M. (2011). Yalanlamalı destanlar ile masal tekerlemeleri arasındaki benzerlikler. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 281-293.
  12. Çetin, A. (2020). Kadına yönelik şiddetin kaynağına dair Lacanyen bir değerlendirme. Şarkiyat, 12(4), 1137-1146. https://doi.org/10.26791/sarkiat.827992
  13. Gezgin, İ. (2007). Kırmızı başlıklı kız'dan ilk günah'a masalların şifresi. Sel Yayıncılık.
  14. Günay, U. (2005). Âşık tarzı şiir geleneği ve rüya motifi. Akçağ Yayınları.
  15. İşcanoğlu, İ. B. (2022). Kırgızistan sahasındaki kaplar ile Anadolu sahasındaki yalanlamalar. Edebiyat araştırmaları içinde (ss. 9-28). Palet Yayınları.
  16. Kaçar, E. (2019). Öznenin trajedisi: aynanın ötesine geçmek. Dört Öge, (15), 75-84.
  17. Kumartaşlıoğlu, S. (2021). Yalanlamalı masallar üzerine -Kütahyalı bir anlatıcıdan dört örnek ile-, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (68), 292-309.
  18. Kurt, B. (2012). Malatya ili Doğanşehir ilçesi halk kültürü araştırması (Tez No. 327728). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
  19. Lacan, J. (1993). The seminar of Jacques Lacan: book III: the psychoses (1955-1956). (çev. Russel Grigg). W. W. Norton & Company.
  20. Lacan, J. (1994). Fallusun anlamı. (çev. Saffet Murat Tura). Afa Yayınları.
  21. Lacan, J. (2012). Benim öğrettiklerim. (çev. Murat Erşen). Monokl.
  22. Lacan, J. (2014). The seminar of Jacques Lacan, book x: anxiety (1962-1963). (çev. A. R. Price). Polity Press.
  23. Lacan, J. (2019). Yine/hala. (çev. Murat Erşen). Metis Yayınları.
  24. Nargöz, B. (2024). Doğu Antalya masal derlemelerinde yalanlamalı masal örnekleri üzerine. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (82), 211-227. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1507657
  25. Nasio, J. D. (2007). Jacques Lacan'ın kuramı üzerine beş ders. (çev. Özge Erşen&Murat Erşen). İmge Kitabevi Yayınları.
  26. Özen, Y. (2024). Yusuf Atılgan’ın anayurt oteline Lacanci bir bakış-Zebercet karakterinde arzu sorunsalı-. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 10(23), 523-533.
  27. Özkan, A. (2022). Leyla Erbil'in eserlerine Lacancı özne merkezli bir yaklaşım (Tez No. 763679). [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
  28. Özkan, İ. (1991). Yalanlamalar ve tekerlemeler. Türk Kültürü, (341), 539-551.
  29. Özot, G. S. (2024). Lacanyen psikanalizi zamansız bir dil kullanarak romana kodlamak. Edebiyat ve Beşeri Bilimler Dergisi, (72), 95-102.
  30. Saydam, B. (1997). Deli Dumrul’un bilinci. Metis Yayınları.
  31. Şimşek, E. (2002). Malatyalı bir masal anası: Suzan Geniş. Milli Folklor, (56), 109-120.
  32. Şimşek, D. Ö. (2017). Lacanyen yaklaşımda histeriğin arzusu ve arzunun tatminsizliği. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi, 4(3), 24-41. https://doi.org/10.31682/ayna.470716
  33. Tuğrul, M. (1946). Malatya’dan derlenen masallar. Sözer Matbaası.
  34. Tunç A. & Yıldızöz, Ş. (2022). Oğuz Tansel’in masal dünyasına psikanalitik bir yaklaşım. Asya Studies, 6(19), 115-122. https://doi.org/10.31455/asya.1081609
  35. Tura, S. M. (2010). Freud’dan Lacan’a psikanaliz. Kanat Kitap.
  36. Tuzgöl, K. (2019). Lacanyen gerçek ve gerçekliğin rüyalarla ilişkisi. Türkiye Bütüncül Psikoterapi Dergisi, 2(4), 46-58.
  37. Yardımcı, M. (1991). Yaşayan Malatya masalları (metinler ve incelemeler). [Yüksek Lisans Tezi, İnönü Üniversitesi], Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
  38. Yetişti, O. (2019). Malatya masallarında mitik ve Şamanistik unsurlar. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, (17), 97-119.
  39. Yorgancı, O. K. (2024). Lacan’ın ayna evresi bağlamında sözlü anlatılarda arzu ve babanın yasası: karayılan masalında özneleşme süreci. Milli Folklor, (144), 53-63.

Benzer Makaleler

Bu makale için ayrıca gelişmiş bir benzerlik araması başlat yapabilirsiniz.