Ana yönlendirme menüsünü atla Ana içeriği atla Site alt kısmını atla
Dede Korkut Dergisi Ana Sayfa

Araştırma Makalesi

39. Sayı

Kelîle Dimne’de Dur- / -dur / +dur(ur) Yapıları Üzerine

DOI
https://doi.org/10.25068/dedekorkut.485
Yayınlanmış
30.04.2026

Özet

Kul Mes’ud tarafından Aydınoğlu Gazi Umur Bey (1309-1348) adına Farsçadan Türkçeye kazandırılan Kitâb-ı Kelîle ve Dimne, Eski Anadolu Türkçesinin nesir geleneği içerisinde müstesna bir yere sahiptir. Beylikler Dönemi’nde ivme kazanan Türkçecilik hareketinin en somut tezahürlerinden biri olan bu eser, dilin gelişim evrelerini yansıtan devasa bir aynadır. Özellikle "sözlükselleşme" ve "gramatikleşme" olarak adlandırılan; eklerin kelimeleşmesi veya müstakil kelimelerin zamanla ekleşerek işlev değiştirmesi süreçleri bakımından eser, dil bilimciler için eşsiz bir veri sahası sunmaktadır. Eski Anadolu Türkçesi döneminde ortaya koyulan bu nitelikli eserler, Türkçenin edebi bir dil olarak rüştünü ispat etme çabasının ürünleridir. Bu dönemde sergilenen dil hassasiyeti, aslında sonraki asırlarda görülecek olan "Türkî-i Basit" girişimlerinin de entelektüel zeminini hazırlamıştır. 17. yüzyılda Fars estetiğine kendi dil potansiyeliyle meydan okuyan Nef’î’nin vakur üslubunda ve 18. yüzyılda Nedim ile kristalleşen Mahallîleşme Akımı’nda bu köklü birikimin tesiri yadsınamaz. Nihayetinde Cumhuriyet döneminde vücut bulan öz Türkçe ideali ve dil inkılabı, köklerini bu kadim dilcilik anlayışından almaktadır. Kelîle ve Dimne, sadece bir tercüme olmanın ötesinde, arkaik ögeleri muhafaza etmesi ve Doğu Türkçesiyle yapısal benzerlikler taşıması bakımından ses, şekil ve yapı yönünden oldukça zengindir. Bu çalışmanın temel izleği olan dur- / -dur / +dur(ur) yapıları, bir fiilin zamanla anlam boşalmasına uğrayarak nasıl geniş bir ifade imkânı yarattığının en sarih örneğidir. Eserdeki bu kullanım çeşitliliği, Türkçenin yeni kavramları karşılama noktasındaki dinamizmini ve yaratıcı gücünü ortaya koymaktadır. Elinizdeki bu makale, dur- fiilinin asıl ve bağlı morfem olarak geçirdiği dönüşümü merkezine alarak; ulaşılan sonuçları art zamanlı ve eş zamanlı örneklerle destekleyip Türk dili tarihine mütevazı bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Referanslar

  1. Ahmet Cevdet Paşa (1323). Belâgat-i Osmaniye. Şirket-i Mertebiyye Matbaası.
  2. Akar, A. (2016). Mirkâtü’l-Cihâd dil incelemesi-metin–dizin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  3. Arat, R. R. (1991). Kutadgu Bilig I metin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  4. Aristoteles. (1983). Poetika (çev. İsmail Tunalı). Remzi Kitabevi.
  5. Caferoğlu, A. (1993). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. Enderun Kitabevi.
  6. Demir, N. (2012). Türkçede evidensiyel. bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, (62), 97-117.
  7. Doğan, N. (2023). Türkçede eş dizimlilik Türkiye Türkçesinde fiillerin eş dizimleri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  8. Eckmann, J. (1988). Çağatayca el kitabı (haz. Günay Karaağaç). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
  9. Ekmekçi Aşan, G. (2021). Türk dilinin tarihî gelişimi içinde bildirme ekinin (+DIr/+DUr) yapısal ve anlamsal işlevleri. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 8(74), 2440-2457.
  10. Erdem, M. D. (2007). Müseyyeb-nâme. Hece Yayınları.
  11. Ergin, M. (1980). Türk dil bilgisi. Boğaziçi Yayınları.
  12. Ergin, M. (2007). Orhun abideleri. Boğaziçi Yayınları.
  13. Holman, C. H. (1976). A handbook to literature. The Odyssey Press.
  14. Korkmaz, Z. (1998). Türkçede birleşik fiiller ve anlam kaymaları. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi. II.559, 3-14.
  15. Mansuroğlu, M. (1955). Türkçe cümle çeşitleri ve bağlayıcıları. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı–Belleten, (3), 59–71.
  16. Nahmedov, A. (2009). Kul Mesud’un Kelile ve Dimne tercümesinde bazı arkaik kelime ve yapılar üzerine. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, IX(1), 125-130.
  17. Nahmedov, A. (2024). Kul Mes’ud Kitâb-ı Kelîle ve Dimne: giriş-metin-dizin. Net Kitaplık.
  18. Okutan, E. N. (2021). Eski Türkçede kullanılan barınak adlarının Altay Türkçesi ve Teleüt ağzında görünümü. TDD/JofEL, 12(20),1-10.
  19. Ölmez, M. (1991). Altun Yaruk III. kitap=5. bölüm (Suvamaprabhasasütra). Odak Ofset.
  20. Pei, M. & Gaynor, F. (1954), A dictionary of linguistics. Philosophical Library.
  21. Şen, S. (2017) Eski Uygur Türkçesi dersleri. Kesit Yayınları.
  22. Şeyhoğlu M. (1979). Hurşîd-nâme (Hurşîd u Ferahşâd)-inceleme-metin-sözlük–konu dizini (haz. Dr. Hüseyin Ayan). Atatürk Üniversitesi Yayınları.
  23. Wilkens, J. (2025). Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien: Bd. 3: Fremdelemente, Teil 2: bodivan-cigzin. Franz Steiner Verlag.
  24. Yapıcı, A. İ. (2022). Aydın ve yöresi ağızları (inceleme-metin-sözlük). Grafiker Yayınları.

Benzer Makaleler

Bu makale için ayrıca gelişmiş bir benzerlik araması başlat yapabilirsiniz.